Co Verdaas en Geert Teisman schreven elkaar (2023-2025) brieven over de urgentie en uitvoering van de energietransitie. De rode draad in de brieven is complexiteit als vertrekpunt, samenwerken in de tussenruimte, waar niemand er alleen ‘over gaat’ en adaptief handelen met gezamenlijke verantwoording op maatschappelijke waarde. De brieven maken deel uit van een breder leertraject waarin NP RES, regio’s en wetenschappers samen zoeken naar wat werkt in een complexe praktijk.
Co Verdaas is deltacommissaris en hoogleraar Gebiedsontwikkeling aan de TU Delft. Hij heeft een achtergrond in planologie en werkte bij de gemeente Zwolle, SWZ, en Radboud Universiteit. Hij was Tweede Kamerlid, gedeputeerde in Gelderland, staatssecretaris van EZ, en dijkgraaf.
Geert Teisman is emeritus hoogleraar Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij is gespecialiseerd in complexe besluitvorming en netwerksturing binnen overheidsorganisaties en samenwerkingsverbanden. Teisman staat bekend om zijn expertise op het gebied van transities, coproductie, en het combineren van verschillende belangen om maatschappelijke vraagstukken aan te pakken.
Complexiteit en bescheidenheid als uitgangspunt. Niemand overziet het geheel en heeft meer dan 15% van de benodigde kennis. En het mooie is, die 15 % doet er wel toe en is een onmisbaar onderdeel van de energietransitie en het oplossen van de dilemma's rondom gebiedsontwikkeling en energiesystemen.
Transities blijken levende vraagstukken. Problemen, regels, inzichten, oplossingen, actoren, veranderen continu. In de tussenruimte kan men elkaar treffen en de opgave verkennen en bezien wat nodig is om verder te komen. Anders gezegd, de opgave is ‘een gegeven’, het zoeken naar een weg voorwaarts gebeurt in de tussenruimte.
Benut de kracht van het netwerk en de tussenruimte. Transities ontstaan in netwerken, niet vanuit één organisatie. Ontwerpcriteria voor een gezonde tussenruimte: (1) Informeel karakter: ruimte om de gezamenlijke opgave te begrijpen en verkennen; (2) Gelijkwaardigheid: ieder draagt bij vanuit zijn eigen positie en (3) Geen vaste grenzen of regels: afspraken op maat die het netwerk dienen.
Beleidsprocessen worden vaak gezien als: input → throughput → output. Transities komen niet tot stand door lineaire beleidsprocessen van organisaties, maar in de ontmoeting, gewild of ongewild, van vele processen. Voeg daar twee proceselementen aan toe: de gezamenlijke outcome en de impact op de samenleving. En doe aan ketenomkering.
Effectieve transitie vraagt om gezamenlijke verantwoording met het oog op het bredere maatschappelijke belang, niet individueel per afzonderlijke organisatie gericht op hun eigen doelen. Gezamenlijke verantwoording vergt maatschappelijke innovatie. Weg van de afrekencultuur en risico-regelreflex, naar een cultuur van samenwerking, leren en gedeelde verantwoordelijkheid.
In de laatste brief stelt Co dat vooruitgang vraagt om angst en kwetsbaarheid serieus te nemen. Het is zwaar om afscheid te nemen van het vertrouwde stelsel én in het onbekende springen. ‘Het systeem’ is door mensen gemaakt en kan dus worden herontworpen. Je komt er alleen als je elkaar vasthoudt.
Transities zijn levende vraagstukken. Geldende regels, factoren die ertoe doen, beproefde oplossingen en de urgentie veranderen. Niemand bezit meer dan een deel van de kennis. Voortgang ontstaat in de tussenruimte, waar professionals hun stukjes kennis samenvoegen voor het aanpakken van de opgave.
Er komt vooruitgang als partners gebiedsgericht samenwerken. Experimenteer en leer met een groep bereidwillige partners. Spreek werkprincipes af, zorg voor iteratief verantwoorden en zet niet alleen instrumenten maar gedrag centraal. Het algemeen belang is méér dan de optelsom van deelbelangen.
Kies voor samen verantwoorden op netwerkprestaties en brede welvaart, in plaats van apart per organisatie. Angst en verwarring leiden ertoe dat beleidsmakers zich verschuilen achter eenvoudige, organisatie-centrische oplossingen. Je komt verder met regiosamenwerking en een gedeeld gebiedsverhaal.
Het energiesysteem loopt tegen zijn grenzen aan. Dit vergt ingrijpende ruimtelijke keuzes. Regionale samenwerking moet die keuzes helpen dragen. Vertaal nationale opgaven in regionale verhalen en keuzes. Communiceer vanuit de ontvangers. Zorg dat de samenleving en de omgeving in balans zijn.
Nieuwe bestuurders overschatten hoeveel ze snappen en overschatten wat ze zelf kunnen oplossen met nóg meer wetten en beleid. In complexe vraagstukken heb je meerlaags, lichtvoetig beleid nodig met ruimte voor verbetering. Voeg kennis toe om naar een volgende betere versie te groeien.
Vooruitgang vraagt erkenning dat er géén eenduidig gedeeld toekomstbeeld bestaat. Democratie betekent vanzelfsprekend botsende waarden en belangen. Redelijke mensen kunnen met dezelfde kennis verschillend oordelen. Houdt koers via gesprek en verbinding, koester de verscheidenheid aan inzichten.
Vooruitgang in de energietransitie ontstaat niet door enkellaags beleid, maar door meerlaags sturen in een complex systeem. Zet daarom aantrekkelijke toekomstbeelden centraal en werk vanuit een ‘openingsbod’, zoals bij de RES, om te komen tot creatieve combinaties over sectoren en schalen heen.
De samenleving is ‘verre van af’. Meerdere opgaven (energie, wonen, klimaat, stikstof) spelen tegelijk. Stagnatie in de uitvoering komt door complexiteit en schaarste. Niemand gaat er alleen over. De tussenruimte moet daarom worden georganiseerd om koers te houden op een ‘long and winding road’.
Actueel Werkwijze Energiesysteem Leefomgeving Participatie Communicatie
Wij helpen je graag verder!
Deze website maakt gebruik van cookies. Lees meer over cookies in onze cookieverklaring.
Deze cookies verzamelen nooit persoonsgegevens en zijn noodzakelijk voor het functioneren van de website.
Deze cookies verzamelen gegevens zodat we inzicht krijgen in het gebruik en deze website verder kunnen verbeteren.
Deze cookies worden gebruikt om statistieken te meten over het gebruik van de website (bijvoorbeeld via Google Analytics, Siteimprove of Matomo) en voor externe videodiensten zoals YouTube of Vimeo. Hiervoor maken wij gebruik van diensten van derde partijen. Deze cookies worden alleen geplaatst na jouw toestemming.
Jouw keuze aanpassen? Dat kan op elk moment via de cookie-instellingen in de footer.