Als griffier maakte ik onderscheid tussen twee categorieën ambtenaren en wethouders. De datumprikkers en de procespuzzelaars. De datumprikkers komen met een concrete vraag. ‘Wanneer kunnen we een informatiebijeenkomst voor de raad organiseren?’ Of: ‘Kunnen we dit onderwerp nog voor het zomerreces agenderen?’ Meestal zijn ze te laat. Het voorstel is bijna klaar, het college heeft al gekozen en de raad moet nog even worden bijgepraat. Liefst volgende week of zo. Als ik vroeg: “Zullen we het eerst eens over het proces hebben voordat we een datum prikken?”, was het antwoord meestal nee. Geen tijd, niet nodig, de wethouder wil door!
De procespuzzelaars komen met een andere vraag. ‘Hoe kunnen we de raad goed betrekken bij dit dossier en de besluitvorming?’ Now we are talking! Over de verschillende stappen, de informatie die nodig is, de betrokkenheid van inwoners, geschikte werkvormen en de momenten waarop de raad aan zet is. We maken samen een tijdlijn, zetten afspraken op de termijnagenda en houden ruimte voor onvoorziene omstandigheden.
Het verschil? De griffie als loket voor agendaverzoeken of de griffie als partner in het organiseren van goede democratische besluitvorming.
Informatie is nooit zomaar informatie
Een gemeenteraad krijgt heel wat voor de kiezen. Windenergie, woningbouw, opvanglocaties, mobiliteit. Onderwerpen die keer op keer terugkomen, met steeds nieuwe inzichten, belangen en vragen. En met een samenleving die zich nadrukkelijk laat horen. Raadsleden ontvangen informatie van het college, inwoners, deskundigen, belangenorganisaties, sociale media, nieuwsmedia en hun eigen politieke netwerk. Aan informatie geen gebrek, aan overzicht, samenhang en duiding des te meer.
En laten we eerlijk zijn: soms zoeken raadsleden informatie om hun mening te vormen en soms zoeken ze informatie om hun mening te bevestigen. Juist daarom doet het ertoe hoe informatie wordt aangeboden. Wie krijgt het woord? Welke deskundigen worden uitgenodigd? Kunnen zij op elkaar reageren? Is duidelijk waar informatie vandaan komt en welk belang de afzender heeft? Dat zijn geen organisatorische details. Dat zijn keuzes die mede bepalen hoe een raad tot een oordeel komt.
Met je vingers tussen de deur
Als griffier moet je daarbij goed op je vingers passen. Voor je het weet, word je ervan verdacht -doodzonde nummer 1! - je met de inhoud te bemoeien. Door het college, een fractie of een belangenorganisatie. De verleiding is dan groot om uit lijfsbehoud je te beperken tot het doorsturen van stukken, het plannen van bijeenkomsten en het bewaken van procedures. Lekker neutraal. Maar je mag als griffier niet neutraal te zijn over de kwaliteit van het proces. Sterker nog, daar mag je uitgesproken over zijn.
Ik heb in mijn griffierstijd niet veel slapeloze nachten gehad. Maar áls ik wakker lag, ging het altijd over informatie. Over wat de raad wel of niet wist. Over wie welke informatie wanneer kreeg. Over de vraag of ik voldoende had gedaan zonder te ver te gaan. Daarover meer in mijn memoires, als ik die ooit nog schrijf!
Democratie begint vóór het besluit
Onlangs schreef ik samen met collega’s een handreiking over de informatiepositie van volksvertegenwoordigers. De casussen komen uit de energietransitie, maar zijn net zo herkenbaar bij onderwerpen als woningbouw, asielopvang, landbouw en gezondheid. In de handreiking staan vijf ontwerpprincipes voor een zorgvuldig informatieproces: transparantie, evenwichtigheid, veiligheid, proportionaliteit en rolvastheid. Grote woorden voor iets wat eigenlijk heel praktisch is. Denk vooraf na over wat je wilt bereiken, welke informatie daarvoor nodig is en hoe je verschillende perspectieven een eerlijke plek geeft. Zonder als griffier zelf te bepalen wie gelijk heeft. In de handreiking staat niet hoe het moet, maar geeft suggesties voor alternatieve aanpakken.
Een goede informatiepositie ontstaat niet vanzelf. Ook niet door zoveel mogelijk documenten naar de raad te sturen. En ook niet door lukraak informatiebijeenkomsten te organiseren. Ze ontstaat als mensen bewust nadenken over het proces dat aan politieke besluitvorming voorafgaat. Griffiers, ambtenaren, wethouders en raadsleden. Ieder vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid. Natuurlijk moet er ergens een datum worden geprikt. Maar eerst moet de puzzel worden gelegd. Democratische besluitvorming begint bij de vraag wat de raad nodig heeft om zijn werk goed te doen.