In een batterij kun je energie opslaan bij een overschot en het gebruiken op het moment dat er een tekort is. Door de groei van wind- en zonne-energie en het overbelaste elektriciteitsnet wordt dat steeds urgenter. Regio Stedendriehoek gaat er in het Regionaal Programma Energievoorziening (RPE) vanuit dat in 2050 meer dan de helft van de energie door een vorm van opslag voordat het bij de gebruiker komt, vertelt Ernst Meindersma, energieplanoloog bij de regio. Alle reden dus om er strategisch over na te denken waar al die batterijen komen te staan. Een belangrijke verantwoordelijkheid ligt bij gemeenten: daar komen aanvragen van initiatiefnemers voor batterijsystemen binnen. ‘Omdat er nog weinig beleid is op dit gebied, worstelen gemeenten daarmee’, zegt Ernst. ‘Het was een van de onderwerpen die zij noemden toen ik vorig jaar, samen met mijn collega Roëlle Venema, aan de slag ging als energieplanoloog bij de Stedendriehoek en wij een rondje langs gemeenten maakten om te kijken waarbij wij hen konden helpen.’
Zorgvuldige, veilige en doelmatige inpassing van batterijopslag
Ernst pakte die handschoen op: hij maakte een handreiking voor de omgang met batterijsystemen binnen de Regio Stedendriehoek. Dat deed hij met behulp van de RES-regio’s West-Brabant en Rotterdam Den Haag en de Expertpool NP RES, en in samenwerking met onder andere de Omgevingsdienst Veluwe en de betrokken gemeenten. ‘Gemeenten kunnen de bevindingen uit de handreiking naar eigen inzicht vertalen naar lokaal beleid’, zegt hij. ‘Door beleid voor batterijsystemen te formuleren en op te nemen in het omgevingsbeleid, bieden gemeenten initiatiefnemers duidelijkheid over de eisen en randvoorwaarden die zij stellen aan dergelijke systemen. Tegelijkertijd zien gemeenten van elkaar welke uitgangspunten zij hanteren en kunnen ze hun beleid op elkaar afstemmen. Een gezamenlijk regionaal kader geeft daarbij richting, voorkomt versnippering en draagt bij aan een zorgvuldige, veilige en doelmatige inpassing van batterijopslag in het energiesysteem en het landschap.’
Batterijladder: stapsgewijs locatie bepalen
De handreiking laat onder andere de samenhang zien met provinciaal en nationaal beleid, en biedt een typering van alle soorten batterijsystemen. ‘Van een kleine thuisbatterij en een buurtbatterij tot batterijen bij wind- en zonneparken en grote netbatterijen die veelal ‘los’ in het landschap komen te staan’, zegt Ernst. De handreiking geeft ook inzicht in de functie van de diverse batterijen, bijvoorbeeld, afhankelijk van de schaal van het batterijsysteem, om netcongestie te voorkomen of lokaal pieken in gebruik en opwek af te vlakken. Een belangrijk onderdeel van de handreiking is de batterijladder: een voorkeursvolgorde die gemeenten trede voor trede helpt bij het kiezen van een locatie voor grootschalige netbatterijen. ‘Daar speelt locatiekeuze natuurlijk een andere rol dan bij thuis- of buurtbatterijen, of bij batterijen die bij een wind- of zonnepark komen te staan, waar de locatie al min of meer vast ligt.’
Naast de handreiking is er voor de Stedendriehoek ook een kansenkaart gemaakt voor grootschalige batterijopslag, zegt Ernst. ‘Die kaart is niet meer dan een hulpmiddel voor gemeenten wanneer zij aanvragen ontvangen van ontwikkelende partijen. De kaart biedt dan een globaal inzicht in de belemmeringen en mogelijke kansen van de locaties.’ De batterijladder geeft vervolgens duiding aan de meest geschikte locatie. De volgorde loopt van locaties bij een onderstation of een industrieterrein (trede 1, hoogste voorkeur) via locaties bij een onderstation zónder industriële omgeving naar overige gronden (trede 4), waaronder open landschap, landbouw- en natuurgronden. Ernst: ‘Voor wat betreft die laatste trede geldt dat grote batterijen er niet mogelijk zijn, tenzij er sprake is van een zwaarwegend maatschappelijk belang en goed gemotiveerd kan worden dat hogere treden aantoonbaar niet haalbaar zijn.’
Energiefuncties concentreren op één plek
Regio Stedendriehoek maakt in de handreiking onderscheid tussen enerzijds locatiekeuze – wat is qua ruimte en vanuit energie-oogpunt de beste plek voor een batterij – en ruimtelijke inpassing: hoe zorg je dat de batterij op de gekozen locatie zo weinig mogelijk overlast veroorzaakt voor de omgeving en het landschap. ‘Batterijen maken geluid, zijn lelijk en kunnen onveilig zijn’, somt Ernst op. ‘Stel als gemeente voor de vergunningverlening uitgangspunten op waarmee je de overlast zoveel mogelijk kunt beperken, bijvoorbeeld dat je rekening houdt met voldoende afstand tot woningen.’ Als het gaat om vergunningverlening is het, aldus Ernst, van belang als gemeente goed te weten wat je bevoegdheden zijn. ‘Gemeenten zijn bevoegd om te sturen op ruimtelijke aspecten, niet op energetische. Dat laatste valt onder de verantwoordelijkheid van de netbeheerders. Zij kijken in overleg met batterijontwikkelaars wat in het belang van het elektriciteitsnet en de energievoorziening de best mogelijke locatie is. Als gemeente kun je, op basis van de kansenkaart en de batterijladder, aangeven waar je wel of geen batterijsystemen wilt hebben.’
Regio Stedendriehoek streeft er in dat verband naar om ‘energie-allocatiezones’ te gaan aanwijzen. ‘Daarmee bedoelen we een ruimtelijk afgebakend gebied, waar we verschillende energiefuncties concentreren’, legt Ernst uit. ‘Denk bijvoorbeeld aan batterijopslag, elektrolysers en andere grootschalige energie-infrastructuur. Door zulke zones aan te wijzen, houd je als overheid de regie over waar energieclusters een plek krijgen. Je maakt dan vooraf afspraken over goede ruimtelijke inpassing, veiligheid, biodiversiteit, geluid en andere omgevingseffecten.’
Via omgevingsbeleid sturen op locaties en inpassing batterijopslag
De Stuurgroep RPE Stedendriehoek heeft de ‘Handreiking Beleidskader Batterijsystemen’ recent vastgesteld. Hoe nu verder? ‘Gemeenten kunnen het document gebruiken bij het opstellen van hun lokale beleid voor batterijopslag en de uitgangspunten op hun eigen manier opnemen in hun omgevingsbeleid’, zegt Ernst. ‘Dat biedt hen de mogelijkheid om te sturen op locaties en ruimtelijke inpassing van batterijopslag.’ Ernst benadrukt in het algemeen hoe belangrijk het is om daar als overheid strategisch over na te denken. ‘Pak als gemeente de regie’, zegt hij. ‘Dan heb je er iets over te zeggen.’ Dat is nodig op elk schaalniveau: van grote netbatterijen tot de kleinere buurtbatterij. ‘Ook daar zijn ontwerpprincipes voor nodig, bijvoorbeeld bij de planning van een nieuwbouwwijk. Net zo goed als je nadenkt over waar de huisartspraktijk moet komen, moet het normaal worden om energieopslag mee te nemen in de planning.’ Regio Stedendriehoek borduurt zelf voort op de handreiking. ‘Het is een levend document’, lacht Ernst. ‘Zo gaan we bijvoorbeeld verder met het uitwerken van het concept van de energie-allocatiezones. En er zijn nog andere aandachtspunten, zoals wat er gebeurt met het batterijsysteem aan het einde van de levensduur. Circulariteit is hier belangrijk, net als bij zonneparken.’
De handreiking en de batterijladder zijn ontwikkeld voor Regio Stedendriehoek, maar kunnen uiteraard ook in gemeenten daarbuiten of op provinciaal en landelijk niveau worden toegepast. Ernst: ‘Wat de handreiking waardevol maakt is dat we een voorkeursvolgorde koppelen aan uitgangspunten voor ruimtelijke inpassing van batterijsystemen. Dat helpt in het strategisch nadenken over ruimte voor energieopslag. Ik ben blij dat we daar met onze handreiking aan kunnen bijdragen. Met het oog op ons toekomstig energiesysteem wordt dat steeds crucialer.’
Meer informatie
Contactpersoon
Ernst Meindersma, energieplanoloog bij Regio Stedendriehoek e.meindersma@regiostedendriehoek.nl