Súdwest-Fryslân zet zich vol ambitie in om alle steden en dorpen binnen de gemeente van het aardgas af te krijgen. En dat is best een uitdaging, ervaart Sacha de Haan, adviseur energietransitie bij de gemeente. ‘Onze pilots stopten tot nu toe om verschillende redenen’, zegt hij. ‘Dat had met kosten te maken, maar ook met de manier waarop we in Nederland warmtenetten ontwikkelen: vooral vanuit een aardgasvrije oplossing en niet als infrastructuur.’ Collectieve warmtenetten leken voor deze plattelandsgemeente, met relatief kleine steden en dorpen, niet haalbaar. ‘Toch gingen we om ons heen kijken waar dat wél lukte, om ervan te leren’, zegt Sacha. ‘Bijvoorbeeld in Denemarken: daar is ruim twee derde van de huishoudens aangesloten op een collectief warmtesysteem, ook in kleine gemeenten op het platteland.’
Deense warmtenetten als voorbeeld
In 2023 bezocht een Friese delegatie projecten in Denemarken om de kunst af te kijken. ‘Vervolgens nodigde de Danish Board of District Heating ons uit om mee te doen met Frontrunner Cities II, een samenwerking waarin Deense en Nederlandse overheden kennis over warmtenetten uitwisselen’, vertelt Sacha. ‘In het daaropvolgende gezamenlijke project Confidence kregen we de kans om met Deense subsidie te onderzoeken hoe wij in onze gemeente haalbare en betaalbare warmtenetten kunnen aanleggen. Verschillende partners doen mee in dit project, waaronder aan Nederlandse kant naast Súdwest-Fryslân ook de provincie Fryslân, de VNG, netbeheerder Liander en de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG). Doel is om de kennis die we opdoen ook met andere Nederlandse gemeenten te delen. Intussen is Confidence uitgegroeid tot een duurzame samenwerking tussen Fryslân en Denemarken.’
Kenmerk van de Deense warmtenetten is onder andere dat ze publiek zijn en geen winstoogmerk hebben: ze zijn in handen van gemeentelijke warmtebedrijven en energiecoöperaties. De netten worden gevoed door verschillende bronnen, gecombineerd met warmteopslag, waardoor ze betaalbaar en flexibel zijn. ‘We zijn met onze Deense partners gaan kijken hoe we dat kunnen toepassen in onze gemeente’, zegt Sacha. ‘In het Masterplan Warmtenetten, dat het College in juni 2026 vaststelde, is Bolsward aangewezen als meest kansrijk voor zo’n warmtenet naar Deens voorbeeld. Bolsward is een oude, klassieke stad. Die kun je niet vol zetten met warmtepompen. Bovendien belasten die het stroomnet relatief zwaar. ’
Stadsbreed warmtenet dat stroomnet balanceert
Súdwest-Fryslân onderzoekt de mogelijkheid van een gemeentelijk warmtebedrijf dat eigenaar wordt van de warmtenetten. ‘Dat is mooi in lijn met de Friese mienskip-gedachte’, lacht Sacha. Maar hoe gaat dat warmtesysteem in Bolsward nu concreet werken? ‘We denken aan een hybride – duurzaam met een kleine back-up van aardgas - midden-temperatuur-net dat hopelijk bijna de hele stad van warmte gaat voorzien. We willen dat wijk-overstijgend gaan aanleggen. Dat vinden wij efficiënter dan een klassieke wijk-voor-wijk-aanpak. Het plan is om het net deels te voeden met restwarmte uit nabijgelegen industrie en een rioolwaterzuivering. Dat willen we combineren met een elektrische warmtepomp, die zoveel mogelijk draait op duurzame elektriciteit, die we inkopen als die goedkoop is. De daarmee opgewekte warmte wordt opgeslagen in buffervaten om te gebruiken wanneer het nodig is en elektriciteit duurder is. Een gasboiler gaat fungeren als back-up van het systeem. Door af en toe een klein beetje aardgas te gebruiken, ben je nog niet 100% duurzaam, maar ben je wel flexibel als het stroomnet overbelast is of de elektriciteitsprijs hoog is.’
De voordelen van een dergelijk systeem zijn groot: door gebruik te maken van verschillende bronnen ben je stabiel en onafhankelijk, blijft warmte betaalbaar én draag je bij aan het afvlakken van pieken op het stroomnet. ‘Bij warmtenetten zijn de maatschappelijke kosten veel lager dan bij individuele warmtepompen, omdat ze minder vragen van het elektriciteitsnet, dat daardoor minder verzwaard hoeft te worden’, zegt Sacha. ‘Een collectief, hybride warmtenet zoals wij dat willen ontwikkelen, wordt integraal onderdeel van het energiesysteem en kan daarin een balancerende rol vervullen.’
Regels en contractvormen ‘knellen’
Geen wonder dus dat Súdwest-Fryslân graag verder wil met de ontwikkeling van dit soort warmtenetten. Technisch gezien kan het en het verwachte rendement is goed. ‘Er is één grote maar’, zegt Sacha. ‘We krijgen het financieel niet rond.’ Dat heeft onder meer te maken met ‘knellende’ wetgeving van het Rijk en contractvormen bij de netbeheerders. Sacha: ‘Het Rijk wil dat alle gemeenten uiterlijk in 2050 van het gas af zijn, maar met de huidige regelgeving gaat dat niet lukken.’ Hij wijst daarbij op de Garantieregeling Warmtenetten, waar het kabinet aan werkt. ‘Volgens die regeling staat het Rijk naar verwachting garant voor 80% van de financiering van het warmtenet. De overige 20% moet uit eigen middelen komen. Maar dan is ons geld op. En we moeten ook zorgen voor jeugdzorg en de aanleg van wegen.’ Financieel is er voor de gemeente Súdwest-Fryslân meer mogelijk als de 80-20-verdeling minimaal naar 90-10 gaat, of liever nog naar 95-5. ‘Dat laatste zou ons veel meer ruimte bieden’, zegt Sacha.
Een ander ding is dat Energie Beheer Nederland (EBN) namens het Rijk kan deelnemen in warmtenetten. ‘Maar dat helpt ons helaas niet’, zegt Sacha. ‘Want EBN kan alleen deelnemen in regionale warmtenetten en niet in lokale, zoals het onze. Ook dat zou dus makkelijker gemaakt moeten worden. In Denemarken kun je een heel warmtenet door een publieke bank laten financieren. Omdat duurzame warmtenetten in Nederland nieuw zijn, kan dat bij ons nog niet.’ Bovendien moet je, vult Sacha aan, bij ons een warmtenet in 30 jaar afbetalen. ‘In Denemarken moet dat gedurende de technische levensduur, die over het algemeen langer is.’
Daarnaast zijn ook de contractvormen bij de netbeheerders nog niet ingesteld op een integraal, meer decentraal energiesysteem, waarin warmte en elektriciteit elkaar ondersteunen. ‘Doordat ons warmtesysteem gebruikmaakt van meerdere bronnen en van warmteopslag, kunnen wij stroom afnemen wanneer dat voor Liander goed uitkomt’, legt Sacha uit. ‘Alleen kan een gemeentelijk warmtebedrijf daar met de netbeheerder nog geen afspraken over maken. Dat zou wel moeten kunnen, we hebben immers hetzelfde publieke belang. Als wij geen warmtenet aanleggen, moet iedereen aan de individuele warmtepomp. Dat is een veel groter en duurder probleem voor het stroomnet.’
Wat in Denemarken kan, kan bij ons ook
Súdwest-Fryslân wil door met de ontwikkeling van de warmtenetten, maar dan moeten wetten, regels en contractvormen hier wel meer op ingesteld worden. ‘Wat in Denemarken kan, kan bij ons ook’, zegt Sacha. ‘Wij hebben in Nederland zoveel restwarmte in de industrie en bij waterzuiveringen waar we nooit iets mee deden, omdat gas goedkoop was. Als we al die overtollige warmte goed gebruiken en combineren met andere duurzame bronnen voor warmtenetten, maken we de warmtetransitie haalbaar en betaalbaar. De magie van warmtenetten is dat je er ook nieuwe bronnen op kunt aansluiten. En we balanceren het elektriciteitsnet ermee. Dat is niet alleen kansrijk voor Súdwest-Fryslân, maar voor heel Nederland.’
Meer informatie
Project Confidence
Masterplan Warmtenetten gemeente Súdwest-Fryslân
Contactpersonen
- Sacha de Haan, adviseur energietransitie bij de gemeente Súdwest-Fryslân, e-mail
- Michiel de Wit, procesmanager gemeentelijk energiebedrijf bij de gemeente Súdwest-Fryslân, e-mail