Energiegemeenschappen

Certificering energiegemeenschappen

Is nu elke energiecoöperatie een energiegemeenschap? De Energiewet is daar niet duidelijk over. Ook niet over welke rechten en plichten een energiegemeenschap precies heeft. Om die reden werkt Energie Samen, de koepelcoöperatie voor energiecoöperaties in Nederland, samen met het ministerie van Klimaat en Groene Groei en het normeringsinstituut NEN aan een certificering voor energiegemeenschappen. Het is de bedoeling om te komen tot een norm met bijbehorende certificering voor het borgen van de kwaliteit en governance van energiegemeenschappen. Een norm bevat eisen met betrekking tot producten/diensten, processen, systemen en personen. Een energiecoöperatie kan dan in de toekomst deze certificering aanvragen. Wanneer ze deze certificering krijgt, toont ze daarmee aan dat ze aan de vereisten van de norm voldoet. Dat is duidelijk, zowel voor de energiegemeenschap zelf als voor de buitenwereld. De NEN-normering is naar verwachting in het voorjaar van 2026 gereed.

Lees meer over certificering

Elektriciteit en warmte geïntegreerd

Bij de energiegemeenschappen zien we dat de warmtevraag en elektriciteit steeds vaker worden geïntegreerd. In Nagele wordt de elektriciteit die opgewekt wordt door zonnepanelen gebruikt om warmte te produceren en ondergronds te transporteren naar woningen. ZutphenEnergie ontwikkelt niet alleen windmolens en zonneparken, maar ook een warmtenet op basis van aquathermie. Betuwewind investeert vanuit de revenuen van de opwek van de windmolens in de warmtetransitie in de Betuwe. Energiegemeenschappen gaan daarom vaak over zowel elektriciteit als warmte en kijken integraal naar het hele energiesysteem.

Local4Local

Local4local betekent samen met je energiegemeenschap je eigen energievoorziening organiseren volgens je eigen spelregels tegen een prijs die je ook zelf (samen) in de hand hebt. Dit is waar EnergieSamen zo snel mogelijk naar toe wil als coöperatieve beweging in de energietransitie. Met een consortium (waaronder Windunie, Zuidenwind, Grunniger Power, EnergieSamen Rivierenland, Agem, Deltawind en om | nieuwe energie) van partners werkt EnergieSamen op dertig plekken in het land aan dit concept. De productie van duurzame energie is goedkoper geworden dan fossiele energie en de daaraan gekoppelde marktprijs van elektriciteit. Dat is de basis voor het project Local4Local. Het idee is dat inwoners voor hun energie niet meer betalen dan die kostprijs met een kleine plus erop. Lokaal opgewekte stroom wordt lokaal gedeeld met de leden van een energiegemeenschap. In een energiegemeenschap zijn de leden niet alleen groepen burgers, zoals gebruikelijk in een energiecoöperatie, maar kan iedereen in de lokale gemeenschap meedoen: burgers, bedrijven, gemeenten en maatschappelijk vastgoed.

Kijk voor meer informatie op de website van Local4Local.

Energie delen

In de Energiewet die geldend is vanaf 1 januari 2026 is energie delen als nieuwe activiteit opgenomen. Daarmee is het voor iedereen die een eigen opwekinstallatie heeft (bijvoorbeeld zonnepanelen op het dak) of lid is van een energiegemeenschap mogelijk geworden om energie te delen.

De Energiewet bepaalt dat iemand alleen energie kan delen als hij of zij een contract heeft met een energieleverancier die energie delen aanbiedt en dat iedereen waarmee energie gedeeld wordt, ook een leverings- of terugleveringsovereenkomst heeft bij diezelfde energieleverancier.

Een energiegemeenschap die een zonne- of windpark (gedeeltelijk) in lokaal eigendom heeft kan de opgewekte stroom delen met haar leden. Dat betekent dat het concept van Local4Local (energie leveren tegen een stabiele, eerlijke prijs) ook mogelijk is. Het belang van het ontwikkelen van opwek in lokaal eigendom neemt daarmee toe.

Energie Samen ontwikkelde een metrokaart Energie Delen met daarin alle stappen die je moet zetten om energie te kunnen delen.
Kijk ook op de Academie van Energie Samen voor nog meer kennisproducten over energie delen.

Energiegemeenschappen als democratische vernieuwing

De energiegemeenschappen zijn een vernieuwende participatievorm. Net als bij het streven naar lokaal eigendom zijn inwoners immers eigenaar van hun eigen energievoorziening en participeren dus in het energiesysteem. Daarmee is het ook een vorm van democratische vernieuwing. De governance en de besluitvorming binnen zo’n energiesysteem vormt immers een nieuwe vorm van democratische besluitvorming, naast de bekende democratische instituties als de overheden en waterschappen. Deze nieuwe vorm zal zich moeten ontwikkelen met een goede democratische borging. Ook zal ze haar plek moeten vinden tussen en een goede samenwerking moeten vinden met de andere democratische instituties.

Van lokaal eigendom naar energiegemeenschappen

Lokaal eigendom ontwikkelt zich dus verder in de richting van energiegemeenschappen, waarbij omgevingspartijen niet alleen eigenaar zijn (van een deel) van de productie-installatie, maar de opgewekte stroom ook kunnen delen, opslaan en verkopen. 

Energiecoöperaties leggen de focus steeds meer op het gehele energiesysteem: ze koppelen opwek aan warmte, opslag, laadinfra en/of waterstof. We zien een doorontwikkeling van energiecoöperaties naar energiegemeenschappen, waar inwoners en ondernemers lokaal regie nemen over hun eigen energievoorziening.

Dat vraagt iets van de energiecoöperaties, maar ook van overheden. Daarnaast kent de ontwikkeling naar lokaal balanceren en daarmee naar energiegemeenschappen (waaronder energiehubs) vele uitdagingen, zowel institutioneel, technisch en sociaal-cultureel als op het gebied van governance. Om RES-regio’s hier zo goed mogelijk op voor te bereiden onderzoeken we, samen met onze partners, de Participatiecoalitie, het Nationaal Klimaat Platform en RVO/Duurzaam Door allerlei aspecten van energiegemeenschappen en wat dit betekent voor RES-regio’s, provincies en gemeenten. 

Regio's, provincies en gemeenten zien kansen in het ontwikkelen van de decentrale kant van het energiesysteem met energiegemeenschappen. De eerste regio’s zetten stappen om dit verder uit te werken naar de praktijk, leggen de koppeling met hun energievisie en geven het een plek in hun uitvoeringsprogramma’s.

Lees de praktijkverhalen die we hierover maakten, zoals die van de gemeente Leudal, de provincie Limburg en de gemeente Amsterdam.

Lees meer in het position paper van Energie Samen ‘Van energiecoöperatie naar energiegemeenschap’.

Netbeheerders

Ook de netbeheerders zien de waarde van energiegemeenschappen en de rol die zij kunnen spelen in het decentrale deel van het energiesysteem. Enexis zet bijvoorbeeld in op energiegemeenschappen omdat zij ervoor zorgen dat lokaal vraag en aanbod beter bij elkaar passen. Ook maakte Enexis een handleiding met concrete richtlijnen en praktische tools voor zowel gemeenten als energiegemeenschappen. Je kunt de handreiking op deze pagina downloaden.

Energiegemeenschappen kunnen hun rol in het decentrale deel van het energiesysteem alleen goed oppakken als ze intensief samenwerken met gemeenten, provincies en netbeheerders. Dat vraagt om de opbouw van stevige samenwerkingsstructuren tussen deze partijen, zowel lokaal als regionaal en provinciaal.

Opgroeiruimte

Een van die aspecten is de samenwerking tussen energiegemeenschappen en gemeenten. Die energiegemeenschappen werken op basis van andere waarden dan private partijen en hebben een andere werkwijze. Dat maakt deze samenwerking anders dan een publiek-private samenwerking. De gemeente heeft een andere rol. En het karakter van de samenwerking is anders: vaak gaat het om een langjarig partnerschap.  

Een bewonerscollectief heeft vaak ruimte nodig om te groeien naar volwassenheid en doorloopt daarin verschillende fasen. Anderzijds heeft de gemeente tijd nodig om zich nieuwe rol en samenwerking met dat bewonerscollectief eigen te maken. Beide hebben dus opgroeiruimte nodig. Het is een zoekproces, een proces van samen leren en leren door te doen. Zoals elk partnerschap vraagt het aandacht voor de relatie zelf, voor heldere afspraken en ruimte voor (zelf)reflectie.  

Bij het creëren van opgroeiruimte zijn een aantal onderdelen en thema’s van belang. Lees er alles over op de website van Duurzaam Door.

Bekijk hier een animatie met uitleg over opgroeiruimte(op Youtube van RVO).

Zie ook het project Samenwerking van NP RES, VNG, Participatiecoalitie en NVDE onder Lokaal Eigendom.

Krachttraining voor energiegemeenschappen 

Een robuuste en professionele energiegemeenschap vereist ook een bloeiende sociale gemeenschap met een democratisch geborgde governance. Er is over het algemeen wat minder aandacht voor, maar is o zo belangrijk voor een sterke gemeenschap. Denk aan uitdagingen als talloze vergaderingen waarin je ieders stem wilt horen, het omgaan met conflicten, het betrekken van allerlei doelgroepen, omgaan met gemeenschappelijk eigendom en samenwerken met partners. Hoe doe je dat als gemeenschap? 

Binnen een project van Duurzaam Door ontwikkelde Energie Samen de Krachttraining: een set van laagdrempelige gesprekskaarten waarmee een energiegemeenschap intern in gesprek kan gaan over verschillende aspecten aan hun gemeenschap. 

Lees er hier meer over en download de gesprekskaarten.  

Podcast Particibeter over energiegemeenschappen en de mens in de energietransitie

Particibeter is een podcast over participatie in de energietransitie. NP RES heeft bijgedragen aan drie afleveringen in deze reeks. De eerste aflevering gaat over buurtbewoners en je relatie als overheid met hen, de tweede gaat over de rol van gemeenten bij inwonerinitiatieven, de derde over energiegemeenschappen: wat betekenen die voor participatie? Beluister hier de podcast Particibeter.